Doorgaan naar hoofdinhoud
Vindplaats van geloof, hoop en liefde
subline-curl
Abonneer gratis op Petrus magazine

Psalmzingend de eeuwen door

Het volk Israël danste en aanbad God al met de melodieën en woorden. En nog steeds zijn gezongen psalmen niet weg te denken uit de zondagse liturgie. Er zijn allerlei berijmingen, ritmes en uitvoeringen. Hoe zijn de psalmen zo belangrijk geworden?

“Zingen is twee keer bidden!” zei kerkvader Augustinus ooit. Velen kunnen dat beamen, het geeft kracht en overtuigt waar woorden alleen dat niet altijd kunnen. Muziek heeft altijd al een grote rol gespeeld in de kerkelijke traditie. 

In de vierde eeuw maakt bisschop Ambrosius bijvoorbeeld allerlei hymnen die zowel geestelijken als het gewone volk kunnen zingen. In de Rooms-Katholieke Kerk is het tegelijkertijd de gewoonte dat tijdens de mis uitsluitend de geestelijken zingen, veelal psalmen in het Latijn. 

In eigen taal

Met de Reformatie komt de behoefte dat kerkgangers onderdeel zijn van de dienst: niet alleen kijken en luisteren, maar meezingen en spreken in de eigen taal. Hervormer Luther houdt ontzettend van muziek. Hij vertaalt psalmen en schrijft geestelijke liederen die hij samen met anderen voorziet van passende melodieën. Calvijn vindt die nadruk op gemeentezang minstens zo belangrijk, maar kiest wel uitsluitend voor psalmen in de eredienst. Want zij zijn het Woord zelf! Ze zijn, zoals hij eens mooi omschrijft “een anatomie van alle delen van de ziel.” 

Souterliedekens

Al in 1540 wordt er een volledig berijmd Nederlands psalter uitgegeven. Deze psalmen in het Nederlands worden de Souterliedekens genoemd. Ze zijn gemaakt door de Utrechtse edelman Willem van Zuylen van Nieveld. Hij combineert verschillende populaire liedjes en melodieën uit die tijd met de vertaalde psalmteksten. Uitgever Simon Cock drukt de Souterliedekens, die geaccepteerd worden door de – toen nog – rooms-katholieke overheid en die heel populair zijn in protestantse kringen. 

Een paar jaar later, in 1551, verschijnt er nog een psalmboek. Schrijver en hervormer Jan Utenhove maakt een eigen psalmberijming voor een Nederlandse gemeente in Londen. Deze berijming bereikt ook de Nederlanden, maar slaat niet aan. De taal is te ouderwets en de muziek (afgeleid van de Duitse liturgie) te onbekend.

Datheens’ berijming

Voor een hele tijd écht onovertroffen is de psalmberijming van Petrus Datheen, die in 1566 voor het eerst wordt uitgegeven. Datheen is een belangrijk hervormer in de Noordelijke Nederlanden. Voor zijn psalmboek maakt hij gebruik van de melodieën van de Geneefse psalmen. Die zijn gemaakt door bekenden van Calvijn: dichter Clément Marot, theoloog Theodorus Beza en muziekleraar en cantor Guillaume Franc. In de Nederlanden zijn deze Franse psalmen al snel redelijk bekend, vandaar dat de Nederlandse berijming van Datheen snel aanslaat. 

Toch is er ook kritiek op het werk van Datheen: het ritme van de gebruikte melodieën past niet bij de Nederlandse vertaling. Waarschijnlijk is hierdoor het zingen op hele noten ontstaan. Zo kan in ieder geval de tekst volledig worden gezongen en is het nog een beetje behapbaar voor de voorzanger. 

Verplichte zangwijze

De taal van Datheens’ berijming blijft  voor lange tijd passend bij de geloofsbeleving van de kerkgaande Nederlander. Toch is het psalmboek na zo’n 200 jaar niet meer modern. Er worden diverse andere berijmingen gemaakt, maar deze wildgroei zint de regering niet. 

De overheid grijpt in en kiest de meest geschikte berijming. Deze wordt, samen met negen aanvullende gezangen, in 1773 uitgegeven als de Statenberijming. Hiervoor zijn ook weer de Geneefse melodieën gebruikt, maar wordt wel een andere zangwijze door de overheid verplicht. Alleen de eerste en de laatste noot per regel mogen lang klinken, de tussenliggende noten moeten kort en meer ritmisch worden gezongen. 

Wil je als gelovige in die tijd uit een andere berijming zingen, of bijvoorbeeld alleen maar op hele noten? Dan staat je een fikse straf te wachten: je wordt gegeseld, gevangengenomen, verbannen of beboet. 

In diverse plaatsen in Nederland worden de nieuwe nieuwe berijming en het ritmische zingen fel bestreden. In 1775 en 1776 ontstaat er in Vlaardingen en Maassluis zelfs een Psalmenoproer, in 2006 door Maarten ‘t Hart beschreven in de historische roman Het psalmenoproer.

Nieuwe berijming

In het begin van de twintigste eeuw is het ritme van die oorspronkelijke melodieën eindelijk algemeen geaccepteerd. Er is dus geen verplichte afwisseling meer van lange en korte noten.

Daarnaast is het uiteindelijk 200 jaar na de invoering van de Statenberijming hoog tijd voor iets nieuws. Een oecumenisch comité van verschillende kerkgenootschappen brengt in 1973 het Liedboek voor de Kerken uit, waarin de tekst van iedere psalm (behalve één couplet van één psalm) is gewijzigd en eigentijdser gemaakt. Aan de oorspronkelijke Geneefse melodieën wordt niets veranderd, de ‘nieuwe berijming’ is een feit.

Omgang met psalmen

Tegenwoordig is er alweer een nieuw liedboek, waarin naast de psalmberijming van 1973 ook allerlei andere psalmmelodieën en berijmingen zijn opgenomen. Denk aan een Taizé-versie van een psalm, of een lied van Sela dat gebaseerd is op de tekst van psalm 84. 

De omgang met psalmen door de eeuwen heen laat zien hoe belangrijk ze altijd zijn geweest voor gelovigen. Ook wordt de veranderende visie op God en de plek van gelovigen zichtbaar: van psalmen gezongen door speciaal ervoor opgeleide geestelijken, het gedwongen zingen van psalmen in een verplicht ritme tot een persoonlijke keus voor een versie die bij jou (en je gemeente) past.

En zo klinkt het vast nog eeuwen, de tekst wellicht wat aangepast, de melodie misschien ook, maar nog steeds bedoeld om God te eren:

Looft den HEER, want Hij is goed,
trouw in alles wat Hij doet.
Want zijn goedertierenheid
zal bestaan in eeuwigheid.

---

In mei 2022 verschijnt de bundel 'Psalmen anders', waarin ca. honderd nieuwe varianten op de psalmen uit het Liedboek zijn opgenomen. Tijdens het Petrus Festival 2021 kon je al luisteren naar drie van deze nieuwe psalmen.

Leven in geloofsvertrouwen?

Bestel nu gratis het boekje Vaste grond

Tekst: Francis Boer

Was deze informatie zinvol?
We hebben je feedback ontvangen, dankuwel!

Om deze pagina verder te verbeteren zijn wij benieuwd waarom u deze pagina wel of niet zinvol vond. U kunt ons helpen door de onderstaande vragen in te vullen.

Mogen we je contactgegevens voor eventuele verdere vragen? (niet verplicht)