Doorgaan naar hoofdinhoud
Vindplaats van geloof, hoop en liefde
subline-curl
Word abonnee

De Matthäus-Passion: wat is het geheim?

De ‘Stille Week’ voor Pasen is waarschijnlijk niet vaak zó stil geweest. Voor wie thuiszit en tijd heeft, een mooie kans om zich mee te laten voeren door de klanken van de beroemde Matthäus-Passion. Kenner Carel den Hertog geeft een introductie.

Normaal gesproken klinkt het muziekstuk deze weken in talloze kerken en muziekzalen in het land: de Matthäus-Passion. Maar ook nu die gebouwen gesloten zijn, is het de moeite waard om even voor het muziekstuk te gaan zitten, zegt violist, dirigent en Matthäuskenner Carel den Hertog. “De Matthäus-Passion is een meesterwerk. Of je nu muzikaal geschoold bent of niet: Bach weet de emotie van het lijdensverhaal heel dichtbij te brengen. Niet alleen de diepte van het lijden, maar ook de vreugde van de verlossing.”

Opbouw

Eerst even naar de basis. Hoe zit de Matthäus in elkaar? Den Hertog: “De basistekst is het evangelie van Mattheüs. Dat wordt verteld door de verteller, de evangelist. Op het moment dat er in de evangelietekst mensen aan het woord komen, zingen de solisten, zoals Jezus, Petrus en Pilates.” Die zogeheten ‘recitatieven’ worden afgewisseld met koralen, aria’s en koorgedeelten. “De koralen zijn kerkliederen die in de tijd van Bach al honderd jaar bestonden en die dus bekend waren bij de luisteraars. De aria’s zijn vrije teksten: die zoomen in op de gevoelens die een bepaalde gebeurtenis in de tekst oproept.” De koorgedeelten ten slotte geven van een afstandje commentaar op de gebeurtenissen. “Bijzonder aan de Matthaüs-Passion is de dubbelkorigheid. Het eerste koor is onderdeel van de gebeurtenissen; het tweede koor staat eigenlijk voor de geloofsgemeenschap van alle tijden.”

Herkenbaar

Volgens Den Hertog zit de kracht van de Matthaüs-Passion in twee aspecten. “Ten eerste in het universele verhaal: het evangelie van Matteüs richt de schijnwerper op menselijke gevoelens als spijt, wroeging en hoop. Dat is een verschil met het evangelie van Johannes, dat centraal staat in de Johannes-Passion. Daarin is Jezus meer de koning die boven de mensen staat, de heerser, de standvastige. In het verhaal van Mattheüs is wél ruimte voor reflectie en twijfel. ‘Laat de beker aan mij voorbij gaan’, daar zit heel veel kwetsbaarheid in. Of denk aan de scène waarin Petrus Jezus verloochent. Daarna volgt de beroemde aria ‘Erbarme dich’. Daarin klinkt spijt, het gevoel van tekortschieten. Dat gevoel is op dat moment van toepassing op Petrus, maar is ook heel herkenbaar voor ons als luisteraars.”

Ten tweede zit de kracht van de Matthäus in de muziek, denkt Den Hertog. “Ook mensen die geen Duits verstaan, of het hele verhaal niet kennen, worden geraakt door de muziek. De aria ‘Erbarme dich’ is daar opnieuw een voorbeeld van. Bach heeft het gevoel van spijt en tekortschieten willen verklanken door voor een specifieke toonsoort - B-klein - en maatsoort - 12/8 - te kiezen. Die maatsoort is heel wiegend, dat is een soort troostend gebaar. Ook als je niet muzikaal geschoold bent, komt dat gevoel over. Daar is Bach echt een meester in.”

Bijzondere details

In de Matthäus-Passion valt veel te ontdekken. Den Hertog geeft een paar voorbeelden. “Bach ‘schildert’ de tekst. Als de tekst gaat over een slang, dan hoor je in de muziek dat het woord ‘slang’ heel erg uitgerekt wordt en qua toon naar beneden kronkelt. En als Jezus met de discipelen de Olijfberg beklimt, hoor je in de cello een stijgende lijn, die wordt overgenomen door de evangelist. Wat ook bijzonder is: steeds als Jezus aan het woord is, wordt hij begeleid door een klein groepje strijkers, als een soort aureool. Een stralenkrans van strijkers. Tot op het allerlaatst. Als Hij zijn laatste woorden zingt - Eli, eli, lema sabachtani; Mijn God, waarom hebt U mij verlaten? - spelen de strijkers niet. Bach heeft Jezus’ verlatenheid dus heel letterlijk in de muziek willen vangen.”

Een ander beroemd detail: “Als Jezus met de twaalf discipelen aan het laatste avondmaal zit, kondigt Hij aan dat een van hen Hem zal verraden. Vervolgens klinkt precies elf keer: ‘Herr, bin ich’s?’ De twaalfde - Judas - zwijgt, hij weet: ik ben het.” Het koraal dat volgt is veelzeggend. “De eerste woorden zijn: ‘Ich bin's. En het is niet Judas die dat zingt; de koralen staan voor de geloofsgemeenschap van alle tijden. Dat houdt een theologische boodschap in: we zijn allemaal een beetje Judas.” 

Vreugdevol

Ook elders klinkt Bachs geloofsbeleving door. “Bach heeft niet alleen de zwaarte van het lijden dichtbij willen brengen, maar ook de vreugde van de verlossing. Op een vrij cruciaal moment in het stuk komt dat naar voren. Jezus is dan al aan het kruis genageld, maar hij is nog niet gestorven. Op dat moment komt er opeens een hele vrolijke aria, met een swingende bas en een snel tempo. Dat lijkt gek, maar Bach gebruikt het beeld van Jezus’ uitgestrekte armen als metafoor van de omhelzing. Hij heeft het voor ons gedaan. Daarom is dat in zijn beleving een vreugdevol moment.”

Wie de Matthäus-Passion thuis wil beluisteren, kan het beste naar de website van de Nederlandse Bachvereniging gaan, tipt Den Hertog. “Daar is de uitvoering van het orkest volledig te zien en in goede kwaliteit te horen. Doe de gordijnen dicht en ga er even voor zitten.”

Meer horen over de Matthäus-Passion? In deze podcast van NPO Radio 4 bespreekt Carel den Hertog met presentator Lex Bohlmeijer nog veel meer achtergronden en details.

Bekijk ook deze aflevering van 'Op adem', waarin violist Johannes Leertouwer een deel van de aria 'Erbarme dich' speelt:

Word gratis abonnee

Wilt u Petrus gratis in uw brievenbus?

Foto: KCOV Excelsior tijdens de uitvoering van de Matthäus-Passion op 18 maart 2008 in het Concertgebouw (Wikimedia Commons)